Con rồng trong văn hoá Việt: tích, tục, ca dao và người tuổi Thìn nổi tiếng

Trong văn hoá Việt, rồng là biểu tượng của nguồn cội và sức mạnh: người Việt tự nhận là "con Rồng cháu Tiên", kinh đô cũ mang tên Thăng Long (rồng bay lên), vịnh nổi tiếng nhất mang tên Hạ Long (rồng hạ xuống). Thìn là con giáp thứ năm và là con vật duy nhất trong mười hai con giáp không có thật – vì thế hình rồng mỗi thời mỗi khác, phản ánh chính gu thẩm mỹ của người làm ra nó.

• Vị trí: con giáp thứ năm, sau Mão, trước Tỵ.
• Giờ Thìn: từ 7 đến 9 giờ sáng. Tháng Thìn: tháng 3 âm lịch.
• Hành của chi Thìn: Thổ. Tam hợp Thân – Tý – Thìn, lục hợp Dậu, xung Tuất.
• Dấu ấn địa danh: Thăng Long, Hạ Long, Bái Tử Long, Bạch Long Vĩ, Hàm Rồng, Cửu Long.
• Dấu ấn nghệ thuật: rồng thời Lý, rồng đá thềm điện Kính Thiên, "lưỡng long chầu nguyệt" trên mái đình.

Tích con Rồng cháu Tiên và gốc gác dòng giống

Truyền thuyết kể Lạc Long Quân thuộc nòi rồng, kết duyên cùng Âu Cơ dòng tiên, sinh ra một bọc trăm trứng nở thành trăm người con. Năm mươi người theo cha xuống biển, năm mươi người theo mẹ lên núi, người con trưởng lên làm vua Hùng. Chi tiết "nòi rồng" khiến hình tượng này gắn với cảm thức chung của người Việt về đồng bào – hai chữ vốn nghĩa là "cùng một bọc".

Với người tuổi Thìn, câu chuyện này hay được ông bà nhắc như một lời khen: sinh năm rồng là sinh vào năm của tổ tiên. Nhưng truyện cổ cũng có một bài học ít người để ý – cha mẹ chia con hai ngả mà vẫn hẹn "có việc thì giúp nhau". Cái đẹp của rồng trong tích này là biết gắn kết, chứ không chỉ là uy quyền.

Rồng trong tên đất: Thăng Long, Hạ Long và những nơi khác

Sử chép năm 1010, khi vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra thành Đại La, thuyền vua tới nơi thì thấy rồng vàng bay lên, nên đổi tên thành Thăng Long. Thú vị là năm ấy là năm Canh Tuất, không phải năm Thìn – rồng đi vào lịch sử qua một điềm lành chứ không qua con giáp.

Vịnh Hạ Long gắn với truyền thuyết Ngọc Hoàng sai rồng mẹ dẫn đàn rồng con xuống giúp người Việt đánh giặc từ biển; rồng phun ngọc thành muôn đảo đá chặn thuyền giặc. Nơi rồng mẹ đáp xuống gọi là Hạ Long, nơi rồng con chầu là Bái Tử Long, đuôi rồng quẫy trắng xoá là Bạch Long Vĩ. Ở Thanh Hoá có núi Hàm Rồng bên sông Mã; ở miền Tây, sông Mê Kông chảy qua nước ta chia nhiều nhánh nên được gọi là Cửu Long – chín con rồng.

Hình rồng qua các triều đại

Rồng thời Lý: mềm mại như sóng nước

Rồng thời Lý được giới nghiên cứu mỹ thuật nhận xét là có dáng thân tròn, thon dài, uốn khúc đều đặn như sóng, nét hiền hoà. Hình rồng này còn thấy trên các hiện vật đất nung, chân tảng đá và di vật khai quật ở khu Hoàng thành Thăng Long. Nhiều người coi đây là hình rồng "thuần Việt" nhất.

Rồng thời Trần, Lê: khoẻ khoắn hơn

Sang các triều sau, rồng dần mập mạp, có thêm sừng, vảy rõ, móng sắc. Đôi rồng đá ở thềm điện Kính Thiên (nay trong khu di tích Hoàng thành Thăng Long, Hà Nội) thời Lê sơ là ví dụ tiêu biểu: thân uốn theo bậc thềm, vừa uy nghi vừa uyển chuyển.

Rồng thời Nguyễn: biểu tượng vương quyền

Ở kinh thành Huế, rồng xuất hiện dày đặc trên mái điện, cột, áo vua. Rồng năm móng dành riêng cho vua. Những chữ "long thể", "long nhan", "long sàng" – mình rồng, mặt rồng, giường rồng – cũng là cách gọi thân thể, gương mặt và giường ngủ của nhà vua.

Rồng trong đời sống làng xã và lễ hội

Không chỉ ở cung đình, rồng có mặt khắp làng quê. Mái đình, mái chùa thường đắp đôi rồng chầu mặt trời hoặc mặt trăng ở giữa – kiểu trang trí gọi là "lưỡng long chầu nhật" hay "lưỡng long chầu nguyệt". Trong các kỳ lễ hội, Tết Nguyên đán, Tết Trung thu, đội múa rồng gồm nhiều thanh niên đỡ thân rồng bằng gậy, chạy uốn theo nhịp trống, tượng trưng cho mưa thuận gió hoà.

Ngày 23 tháng Chạp, các gia đình thả cá chép tiễn ông Công ông Táo về trời, gắn với tích cá chép vượt Vũ Môn hoá rồng. Hình ảnh "cá hoá rồng" cũng là lời chúc học trò đỗ đạt, thường vẽ trên tranh Tết. Ở nhiều vùng ven sông, ven biển còn có hội đua thuyền rồng, mũi thuyền chạm đầu rồng.

Ca dao, thành ngữ về rồng người Việt hay dùng

• "Rồng vàng tắm nước ao tù, người khôn ở với người ngu bực mình" – người giỏi đặt sai chỗ thì khó phát huy.
• "Rồng bay phượng múa" – khen nét chữ đẹp, phóng khoáng.
• "Như rồng gặp mây" – gặp thời, gặp người nâng đỡ.
• "Rồng đến nhà tôm" – câu khiêm nhường khi khách quý ghé nhà mình.
• "Đầu rồng đuôi tôm" – khởi đầu hoành tráng, kết thúc nhạt nhẽo.
• "Ăn như rồng cuốn, nói như rồng leo, làm như mèo mửa" – chê người ăn khoẻ, nói hay mà làm dở.

Để ý sẽ thấy dân gian không chỉ ca ngợi rồng. Hai câu cuối là lời nhắc khá thẳng: hình tượng càng lớn thì kỳ vọng càng cao, làm không tới thì thành chuyện cười. Người tuổi Thìn có thể coi đó là lời khuyên vui về việc giữ lời hứa – điều mà bài tính cách người tuổi Thìn cũng bàn kỹ.

Người tuổi Thìn nổi tiếng: chỉ kể những người rõ ngày sinh

Danh sách "người nổi tiếng tuổi Thìn" trên mạng thường sai vì lấy năm dương lịch, quên rằng người sinh tháng 1 hoặc đầu tháng 2 có thể còn thuộc năm âm lịch trước. Những cái tên dưới đây có ngày sinh rơi trọn trong năm Thìn âm lịch:

• Lý Tiểu Long (Bruce Lee), sinh 27/11/1940 – năm Canh Thìn. Nghệ danh tiếng Hoa của ông có chữ "Long", và câu chuyện ông sinh vào năm rồng được báo chí nhắc nhiều.
• John Lennon, nhạc sĩ ban nhạc The Beatles, sinh 9/10/1940 – Canh Thìn.
• Salvador Dalí, hoạ sĩ siêu thực Tây Ban Nha, sinh 11/5/1904 – Giáp Thìn.
• Keanu Reeves, diễn viên, sinh 2/9/1964 – Giáp Thìn.
• Adele, ca sĩ người Anh, sinh 5/5/1988 – Mậu Thìn.

Năm người, năm lĩnh vực, năm số phận khác hẳn nhau. Điều đó cho thấy con giáp chỉ là một lớp rất mỏng trong câu chuyện của mỗi đời người; phần lớn còn lại là công sức và hoàn cảnh. Mọi liên hệ giữa con giáp và tính cách vì thế chỉ nên coi là tham khảo cho vui.

Người tuổi Thìn có thể làm gì với biểu tượng của mình

Rồng không chỉ để treo tranh. Vài cách gần gũi để người tuổi Thìn và gia đình gắn với văn hoá rồng: đưa con đi xem đôi rồng đá điện Kính Thiên hay kinh thành Huế và kể lại tích Thăng Long; dạy con vài câu thành ngữ trên kèm nghĩa; chọn một món đồ có hoa văn rồng làm quà mừng tuổi cho bé tuổi Thìn. Bé sinh năm Giáp Thìn 2024 sẽ đón tuổi mụ thứ tư vào năm 2027 – độ tuổi rất hợp để nghe truyện con Rồng cháu Tiên trước giờ ngủ. Muốn biết tuổi Thìn hợp với ai trong mười hai con giáp, bạn đọc bài tuổi Thìn hợp với con giáp nào.